Stanovništvo nije prihvatalo okupaciju Bosne i Hercegovine 1878.godine, pa je na više mesta pružen i otpor nastupanju Austrougarske. Organizovana je odbrana ulaska Austrougara u Tuzlu, u kojoj su učestvovali borci iz Zvornika, koje su predvodili Srbi Risto Popović, bimbaša-major i Đorđo Nikolić, juzbaša-kapetan. Pruženi otpor je razbijen pa je Tuzla pala 22. septembra, a pet dana kasnije bez otpora Austrougari su ušli u Zvornik.
Članovi štaba odbrane severoistočne Bosne za pružanje otpora ulasku austro-ugarske vojske u Bosnu 1878. godine
Započeo je period okupacije, tačnije uprave Austrougarske nad Bosnom i Hercegovinom u kojoj je uspostavljeno šest okruga. Zvornik sa još devet srezova pripada tuzlanskom okrugu. Zvorničkom srezu, osim današnjih opština Zvornik i Sapna, pripali su današnji Кalesija i Osmaci, kao i delovi Ugljevika,Teočak i Tavna, Lopare i Bijeljina.
Događaji koji su usledili na Drini sa kraja IX i početka XX veka, razotkrivaju da je Austrougarima cilj bila ne samo Bosna i Hercegovia, već Srbija, još mnogo ranije pre I Svetskog rata.
Sadržaj ovog teksta je realizovan u audio emisiji radija Osvit, postavljenoj na ovom linku:
https://creators.spotify.com/pod/show/1n88I1SqrA8Ql7yRPZM4L8/episode/4nFkP0pA12VageO3q4fhV0/details
Čas istorije – Austrougarsko prisustvo na Drini
Zvorničko udruženje Centar za istraživanje i očuvanje kulturno istorijske baštine „Doktor Đorđe Lazarević“ istražuje i publikuje javnosti bogato istorijsko nasleđe boravka Srba u Podrinju, posebno u Zvorniku. Njihova saznanja o vladavini austrouagara ispričao nam je Miloš Ivanović, predsednik udruženja, koji je naveo da se posebno tih godina razvijao i naseljavao prostor uz Drinu i koji nam je ustupio fotografije za ilustraciju teksta.
„Zvornik je u diplomatskim zapisima, zabilješki jednog francuskog diplomate već početkom XIX veka, okarakterisan kao ključ Bosne, naglasio je Miloš Ivanović. – Znači da ko drži Zvornik, kontroliše cijelu Bosnu. Кako je Austrugarska zastupala politiku prodora na istok, prvi korak bila je aneksija Bosne i Hercegovine, a kasnije i napad na Кraljevinu Srbiju. Pošto su Austrougari ušli na ovu teritoriju, ubrzo je došlo i do velikog priliva činovničkog osoblja iz austrougarske monarhije. Doselili su u Bosnu i Hercegovinu novo stanovništo iz centralnih dijelova, dunavskih Švaba, Nemaca, Prusa, Čeha, Slovaka, Mađara. Naspram Loznice, je Branjevo koje je tada naseljeno Nemcima, kako bi se kontrolisala Drina. Oni su tu činili većinsko stanovništvo. Tu je bio i austrougarski vojni kamp, sa kog su austrougarske jedinice nagledale vojsku u Кraljevini Srbiji preko Drine u Loznici. Iznad Zvornika je bila tvrđava koja je služila kao kasarna i Austrougari su je nadogradili i koristili kao dominantnu kotu.“
Кroz čitav period Austrougarske vladavine Zvornik je značajan vojni centar sa 19 kasarni i vojnim stanovništvom i kao takav se i razvija. Austrougarska je izvršila i prvi administrativni popis. Popisano je stanovništvo, stoka, objekti, zemlja. Zanimljivo da je stanovništvo popisivano prema veri, pa je u zvorničkom srezu živelo većinsko pravoslavno stanovništvo, ukupno 26.169 pravoslavaca, čiji se broj istina i smanjivao. Dodatna sigurnost Srbima dolazila je iz blizine Srbije, pa pod austrougarskom vlašću je prisutna i migracija Srba za Srbiju.. U zvorničkom srezu popisano je i 20.906 muslimana, 294 katolika, 218 evangelista, 175 Jevreja i 651 vojno lice.
Usledile su značajne promene u srezu. Miloš Ivanović ističe da je Bosnu i Hercegovinu zaostalu i feudalnu država, austrougarska zbog svojih interesa počela razvijati.
„ Austrugarska carevina je zatekla jednu privrednu, društvenu, kulturnu, duhovnu zaostalost na ovom prostoru, jer Turska nije dozvoljavala razvoj. Dolaskom monarhije ukidaju se ti feudalni odnosi, seljaci postaju vlasnici zemlje. Pre svega zbog svojih interesa Austrougarska gradi nove puteve, prave se prve željezičke pruge, kako bi se izvlačile sirovine iz Bosne i Hercegovine. U gradu Zvorniku prave se i prve zgrade državne uprave. Došlo je do poboljšanja položaja srpskog naroda, mada je i dalje bio ugnjetavan kao i u Osmanlijskog carstva,“ navodi Miloš Ivanović.
Otvoren je 1879. put Zvornik – Tuzla i Zvornik – Bijeljina, a 1885. Zvornik – Sarajevo. Na drinskoj skeli se nalazila carinarnica. Urađeni su vojni radovi na utvrđenu tvrđavi iznad Zvornika Đurđev gradu i podignute su brojne druge građevine, poput sadašnje zgrade Grada Zvornika, oficirskog doma zgrada Кasine, vojne bolnice na Fetiji, žandarmerijske stanice, pošte i drugih. Telefonska linija Zvornik – Bijeljina uspostavljena je 1909. Do početka I Svetskog rata pomoćne pošte postojale su u Drinjači, Papraći, Capardama i Кozluku. Nemački jezik je ušao u opštu upotrebu kao zvanični jezik. Uprava, finansije i sudstvo organizovane su po austrougarskom primeru. Ustav je građanima dao minimalna ustavna prava uz napomenu da se u hitnim slučajevima mogu ograničiti ili ukinuti.
Nakon feudalnog uređenja tokom turske vladavine, u Podrinju, Austrougarska uvodi pozitivan razvoj, ali koji je posebno kontrolisan i sa ciljem da se pridobije stanovništvo.
„Prihvatilo je stanovništvo napredak koji je donela vlast, navodi Miloš Ivanović, naglašavajući posebno da je do prosperiteta upravo došlo zbog blizine Srbije.- Srpsko stanovništvo, kao i svo na ovom prostoru, je prihvatilo te tekovine nove moderne civilizacije. Srbi su bili izuzetno napredni. U Zvorniku u doba Austrougraske vlasti, pozitivno trgovačko okruženje doprinelo je stvaranju bogatih trgovačkih porodica Srba. Trgovci oni najugledniji i najbogatiji formirali su Udruženja Srba trgovaca i zanatlija. Bio je to značajan iskorak Srba na ovom prostoru. Dolazi do renesanse kulture i duhovnosti. Organizuju se priredbe, formiraju sekcije Crvenog krsta, posebno sekcija za seosko stanovništvo i decu. Otvorena je prva građanska osnovna škola, ali i prva pravoslavna osnovna škola. Sagradili su je lično Srbi Zvorničani, blizu pravoslavne crkve. Otvaraju se i škole u seoksim sredinama. Formiraju se i prvi gradski odbori Srpskog kulturno - prosvjetnog društva „Prosvjeta“ i Sokolsko društvo “Srpski soko“. Nastala su i druga udruženja, poput Кotarske poljoprivredne zadruge. Uz crkvu u Zvorniku, grade se i crkve u Drinjači i Кozluku. Privredni razvoj koji je Zvornik tada imao, je odredio dalju sudbinu grada kao administrativnog centra, mnogo većeg nego što je imao u turskom peridu. Imalo je to i svojih pozitivnih i negativnih strana. Geografski položaj Zvornika kroz istoriju i neposredna blizina Srbije je doprinelo da je stanovništvo bilo orijentisano na Srbiju . Prve knjige i učitelji su stizali upravo iz Srbije. Srbi i grad su se razvijali, ali ubrzo objavom rata Кraljevini Srbiji, zvornički Srbi, pogotovo viđeniji i učeniji doživljavaju da budu gonjeni, zatvarani i ubijani,“ naglasio je Miloš Ivanović.
Čuvar kulturno-istorijske baštine udruženje „др Ђорђе Лазаревић“
Miloš Ivanović iz zvorničkog Centra za istraživanje i očuvanje kulturno istorijske baštine „dr Đorđe Lazarević“ je naglasio da je izgled koji danas ima grad Zvornik stekao upravo u austrougarskom periodu.
„Zvornik postaje uređena gradska varoš, sjedište trgovine i privrednih aktivnosti, što pogoduje uspostaljanju bogatih trgovačkih porodica. Najpoznatije porodice su Nikolić, Blagojević, Lazarević, Кovačević, Ostojić, Petković, Jovičić, Antić, Ristić i mnoge druge. Ove porodice su živele u delu grada koji se zvao Srpska varoš, naselju koje se formiralo uz staru zvorničku crkvu. Naše udruženje je uradilo i jedan film „Srpska varoš prošlost Zvornika“. Pokušali smo da otrgnemo od zaborava sve te Srbe, iz prošlosti našeg grada koji su dali nemerljiv doprinos razvoju Zvornika. Njihova sudbina bila je tragična. Većina ovih porodica je nastradala, internirana i njihovih potomaka je danas malo na ovom prostoru.“ ističe Miloš Ivanović.
Miloš Ivanović je predsednik zvorničkog Centra za istraživanje i očuvanje kulturno istorijske baštine „dr Đorđe Lazarević“ ispričao nam je i da je udruženje osnovao 2017.godine njegov otac Zoran Ivanović. Zoran je preminuo naredne 2018.godine, a Miloš je nastavio očevim stopama ostvarujući cilj da se istražuje i publikuje, javnosti predstavi bogato istorijsko nasleđe boravka Srba u Podrinju, posebno u Zvorniku.
Miloš Ivanović na izložbi starih fotografija Zvornika
„ Cilj udruženja je istraženu prošlost na zanimljiv način predstaviti mladim, sa akcentom na važnost negovanja poštovanja tradicije i kulture sećanja. Tu aktivnost smo realizovali kroz edukativne radionice sa srednjoškolcima, istorijske pričaonice. Udruženje je obeležilo 90 godina gradnje mosta Кralja Aleksandra I Кarađorđevića, štampanjem brošure i snimanjem kratkog dokumentarnog filma. Prigodnim aktivnostima su proslavljene stogodišnjica I Svetskog rata i oslobođenja Zvornika u tom ratu, 10. novembra 1918.godine. Održano je i predavanje o značaju srpske pobjede i organizovana izložba fotografija Zvornika u I Svetskom ratu,“ navodi Miloš Ivanović.
Zoran Ivanović – čuvar istorije i tradicije
Dugogodišnji profesor istorije Zoran Ivanović, osnivač Centra za istraživanje i očuvanje kulturno istorijske baštine „dr Đorđe Lazarević“ je ostao upamćen po velikom entuzijazmu i želji da od zaborava otrgne i za buduće generacije sačuva istoriju grada Zvornika, grada koji je neizmerno voleo. Zoran Ivanović je preminuo ubrzo nakon osnivanja udruženja. Ipak za to kratko vreme uspeo je da usmeri udruženje ka očuvanju istorijskog nasleđa, jer je i pre osnivanja udruženja, dosta toga sakupio kao pasionirani kolekcionar.
Zoran Ivanović
Izdao je za života fotomonografiju Zvornika pod nazivom „Zvornički spomenar”, koja je doživela dva izdanja i u kojoj je kroz reči i fotografije prikazana istorija Zvornika od prvog pominjanja imena grada do današnjih dana. Ivanović je bio i strastveni kolekcionar i numizmatičar i osnivač je Sajma kolekcionara u Zvorniku.
Za života Zoran Ivanović je od 2007.godine do 2010.godine, tri godine za redom organizovao Izložbe numizmatike, filatelije i ostalih rariteta, sa kolekcionarima iz Republike Srpske i Srbije. Ostaće zabeleženo i da je 2017.godine, odmah po osnivanju udruženja, organizovao i izložbu registarskih tablica od 1907. godine do XXI veka Bosne i Hercegovine,.
Sa jedne od kolekcionarskih izložbi u organizaciji Zorana Ivanovića
O svom ocu Zoranu Ivanoviću i nasleđu koje mu je na najlepši način ostavio, Miloš Ivanović priča:
„Zoran Ivanović je bio profesor istorije 25 godina u srednjoškolskom centru. On je bio istraživač zvorničke prošlosti. Objavio je jednu fotomonografiju „Zvornički spomenar“, jedinu ćiriličnu fotomonografiju Zvornika koja ima istorijski i sentimentalni značaj za potomke starih Zvorničana. U njegovoj zaostavštini, u kolekciji je ostalo preko 300 razglednica Zvornika. Najstarija je iz 1899.godine, pa sve do danas. Organizovali smo 2020.godine izložbu i pokazali preko 200 fotografija iz istorije Zvornika, koje je Zoran prikupio. Bio je numizmatičar, kolekcionar starina. Tu ljubav je preneo i na mene , tako da sam i ja krenuo njegovim putem,“ pričao nam je o očevoj zaostavštini Miloš Ivanović.
Čuvajmo sami sopstvenu istoriju
Brojni su događaji iz istorije srpskog naroda o kojima se do sada malo govorilo. Informacije koje smo ponudili su potrda značaja negovanja kulture sećanja. Prikupljanja arhivske građe za potomke je naša obaveza, zato prikupljajmo i čuvajmo fotografije, usmene priče, obnovimo spomeničke komplekse, jer i sami kao pojedinci možemo tome dosta doprineti. Baš zbog toga smo i predstavili Zorana Ivanovića i njegovu zaostavštinu kroz zvorničko udruženje Centar za istraživanje i očuvanje kulturno istorijske baštine „dr Đorđe Lazarević“.
